Ministerstwo Edukacji Narodowej chce ograniczyć publikowanie w internecie rozpoznawalnego wizerunku najmłodszych dzieci przez przedszkola i inne placówki. I choć na StopScam w ramach cyklu Stop ACTA 2.0 regularnie krytykujemy pomysły prowadzące do coraz większej kontroli nad internetem, tym razem kierunek zmian oceniamy pozytywnie. To właśnie przykład regulacji, która odpowiada na konkretny problem, precyzyjnie wskazuje, czego dotyczy i nie wymaga tworzenia urzędnika mającego decydować, które treści są „dobre”, „złe”, „szkodliwe” albo „niepożądane”.
Według planowanych zmian przedszkola i inne placówki zajmujące się najmłodszymi dziećmi miałyby zostać objęte zakazem publicznego publikowania rozpoznawalnego wizerunku swoich wychowanków. Co istotne, w przypadku tej grupy dzieci nawet zgoda rodzica nie miałaby wystarczyć do umieszczenia zdjęcia na publicznej stronie internetowej czy profilu placówki w mediach społecznościowych. Nie oznacza to zakazu wykonywania fotografii podczas przedstawień, wycieczek czy wydarzeń. Zdjęcia nadal mogłyby być wykonywane i przekazywane rodzicom, ale nie powinny być wykorzystywane jako publiczny materiał promocyjny dostępny dla każdego użytkownika internetu.
Czytaj także: Państwo wyciera sobie mordy dziećmi. Trzeba je chronić, ale nie mogą być pretekstem do Cenzury Internetu
To rozwiązanie dotyka konkretnego problemu, który przez lata był traktowany jako coś zupełnie normalnego. Przedszkola publikują ogromne galerie fotografii z wycieczek, balów, przedstawień, zajęć sportowych czy uroczystości. W efekcie wizerunek kilkuletniego dziecka, które nie jest w stanie zrozumieć konsekwencji swojej obecności w sieci, może pozostawać publicznie dostępny przez wiele lat. Rodzic może dziś uznać takie zdjęcie za niewinne i sympatyczne, ale nie oznacza to, że za dziesięć czy piętnaście lat jego dziecko będzie chciało, aby fotografia z balu przebierańców, przedstawienia albo zajęć w przedszkolu nadal znajdowała się w wynikach wyszukiwania, archiwach stron czy mediach społecznościowych.
Dziecko nie musi być materiałem promocyjnym placówki
Wizerunek dziecka jest obecnie znacznie bardziej wrażliwą informacją niż jeszcze kilkanaście lat temu. Publicznie dostępne zdjęcie można skopiować, archiwizować, przetwarzać i wykorzystywać w miejscach, nad którymi rodzice ani placówka nie mają później żadnej kontroli. Rozwój narzędzi wykorzystujących sztuczną inteligencję dodatkowo poszerza możliwości manipulowania fotografiami i tworzenia nowych materiałów na podstawie istniejącego wizerunku. Nie trzeba popadać w panikę ani twierdzić, że każde zdjęcie dziecka natychmiast trafi w ręce przestępców. Wystarczy zadać dużo prostsze pytanie: po co właściwie przedszkole potrzebuje publicznie publikować twarze swoich kilkuletnich wychowanków?
Placówka może przecież pokazać swoją działalność bez identyfikowania dzieci. Można fotografować sale, przygotowane dekoracje, prace plastyczne, wydarzenia, nauczycieli czy grupę w taki sposób, aby dzieci pozostawały nierozpoznawalne. Rodzice zainteresowani zdjęciami własnych dzieci mogą otrzymywać je poprzez zamknięte kanały komunikacji. Trudno więc uzasadnić, dlaczego publiczny marketing przedszkola miałby wymagać rozpowszechniania wizerunku jego wychowanków.
W przypadku szkół planowane rozwiązania mają być bardziej elastyczne. Publikowanie zdjęć uczniów nadal ma być możliwe, ale zgoda rodzica powinna być konkretniejsza i wskazywać między innymi cel, miejsce oraz czas publikacji. To również rozsądne podejście. Zgoda na wykorzystanie wizerunku nie powinna być blankietowym dokumentem podpisanym raz przy rozpoczęciu nauki i obejmującym wszystko, co szkoła kiedykolwiek zechce opublikować.
Tak powinno wyglądać regulowanie internetu
Pomysł MEN jest interesujący także z innego powodu. Pokazuje, że można tworzyć przepisy dotyczące bezpieczeństwa i prywatności w internecie bez budowania przy okazji infrastruktury pozwalającej państwu arbitralnie kontrolować treści. W debacie o regulowaniu sieci bardzo często zaczyna się od prawdziwego problemu: oszustw, zagrożeń dla dzieci, dezinformacji albo przestępczości. Następnie zamiast rozwiązania konkretnego problemu pojawia się propozycja stworzenia szerokiego mechanizmu pozwalającego administracji oceniać, co powinno być dostępne w internecie, a co należy z niego usunąć.
I właśnie tutaj zaczyna się zagrożenie dla wolności słowa. Jeżeli ustawodawca posługuje się bardzo szerokimi pojęciami, takimi jak „treści szkodliwe”, „treści niebezpieczne”, „informacje wprowadzające w błąd” czy materiały godzące w bliżej niedookreślony interes społeczny, ktoś później musi zdecydować, co dokładnie mieści się w tych kategoriach. Ostatecznie oznacza to powstanie organu lub urzędnika posiadającego prawo do dokonywania subiektywnej oceny legalnych publikacji.
Przy ograniczeniu dotyczącym wizerunku przedszkolaków konstrukcja jest zupełnie inna. Nie potrzeba urzędnika analizującego, czy konkretne zdjęcie jest „wystarczająco szkodliwe”, aby je usunąć. Nie trzeba badać poglądów autora, politycznego kontekstu publikacji ani zastanawiać się, czy materiał może komuś zaszkodzić. Przepis określa konkretną grupę podmiotów, konkretną czynność i konkretną kategorię osób, których dotyczy ochrona. Dzięki temu jego stosowanie jest znacznie bardziej przewidywalne, a możliwość rozszerzania interpretacji przez administrację pozostaje ograniczona.
To bardzo ważna różnica. Można zakazać określonej praktyki bez tworzenia przy okazji uniwersalnego mechanizmu blokowania treści. Można chronić prywatność dzieci bez dawania urzędnikowi prawa do decydowania, jakie informacje społeczeństwo powinno zobaczyć. Można poprawiać bezpieczeństwo internetu bez budowania narzędzia, które za kilka lat ktoś wykorzysta do zupełnie innego celu.
Ochrona dzieci nie może być pretekstem do kontroli całej sieci
W cyklu Stop ACTA 2.0 wielokrotnie zwracaliśmy uwagę na argument, który niezwykle łatwo wykorzystywać w debacie o ograniczaniu internetu: ochronę dzieci. Jest to argument bardzo silny emocjonalnie, bo praktycznie nikt rozsądny nie będzie twierdził, że dzieci nie należy chronić. Problem pojawia się wtedy, gdy pod hasłem ochrony najmłodszych próbuje się przemycić mechanizmy obejmujące wszystkich użytkowników internetu, wszystkie strony internetowe albo całą komunikację elektroniczną.
Nie ma potrzeby budowania tak szerokich systemów, jeżeli zagrożenie można ograniczyć za pomocą precyzyjnego przepisu. Jeśli problemem jest publiczne publikowanie zdjęć przedszkolaków, można ograniczyć właśnie publiczne publikowanie zdjęć przedszkolaków. Jeżeli problemem jest korzystanie ze smartfonów podczas lekcji, szkoły mogą wprowadzać zasady dotyczące smartfonów. Jeżeli problemem jest dostęp nieletnich do określonych usług, należy regulować dostęp nieletnich do tych usług. Ochrona dzieci nie wymaga automatycznie stworzenia państwu uniwersalnego wyłącznika do internetu.
Takie podejście powinno być podstawową zasadą tworzenia prawa dotyczącego nowych technologii: najpierw identyfikujemy konkretną szkodliwą praktykę, następnie tworzymy możliwie wąskie rozwiązanie odnoszące się właśnie do niej. Dopiero gdy takie rozwiązanie nie jest możliwe, należy rozważać środki szersze. Tymczasem w wielu regulacjach kolejność jest dokładnie odwrotna. Najpierw powstaje szerokie narzędzie, a później państwo zapewnia obywateli, że będzie korzystać z niego rozsądnie.
Historia pokazuje jednak, że dobre prawo nie powinno opierać bezpieczeństwa obywateli na założeniu, że każdy przyszły urzędnik zawsze będzie rozsądny i powściągliwy.
Można regulować internet dobrze
Krytyka ACTA 2.0, mechanizmów administracyjnego blokowania stron czy nadmiernego rozszerzania kontroli nad treściami nie oznacza, że internet powinien być przestrzenią pozbawioną prawa. Nie każda regulacja jest cenzurą i nie każda ingerencja państwa w funkcjonowanie sieci jest automatycznie zła. Problemem nie jest samo stanowienie prawa, ale sposób, w jaki jest ono konstruowane.
Dobre przepisy powinny być przewidywalne, możliwie jednoznaczne oraz ograniczone do rozwiązania rzeczywistego problemu. Obywatel powinien być w stanie przeczytać ustawę i zrozumieć, czego dokładnie nie wolno robić. Im bardziej przepis ingeruje w wolność słowa, komunikacji czy dostęp do informacji, tym mniej miejsca powinno pozostawiać na uznaniową interpretację administracji.
Dlatego kierunek proponowany przez MEN warto potraktować również jako przykład dla ustawodawcy w innych obszarach. Chcesz zwiększyć bezpieczeństwo? Wskaż konkretną szkodliwą praktykę i ją ogranicz. Nie twórz przy okazji urzędu posiadającego prawo do oceniania całej reszty internetu.
Można chronić dzieci bez cenzurowania dorosłych. Można chronić prywatność bez budowania systemu kontroli informacji. Można ograniczać szkodliwe praktyki bez przyznawania administracji kompetencji do arbitralnego usuwania legalnych treści.
I właśnie takich regulacji internetu potrzebujemy więcej.