Donald Tusk zapowiedział powrót rządu do projektów dotyczących regulowania treści publikowanych w internecie. Premier przekonuje, że nie chodzi o cenzurę, lecz o zasadę pozornie trudną do zakwestionowania: „to, co jest nielegalne w rzeczywistości, musi być też zakazane i eliminowane w przestrzeni wirtualnej”. Problem zaczyna się jednak kawałek dalej. Obok walki z treściami faktycznie nielegalnymi szef rządu mówi bowiem również o projektach dotyczących „ewidentnego nadużywania wolności w internecie”. A to już pojęcie znacznie mniej precyzyjne niż przestępstwo zapisane w kodeksie.

Temat wraca w momencie, kiedy Polska właśnie buduje krajowy system stosowania unijnego Digital Services Act. Część nowych przepisów już obowiązuje, a kolejna ustawa regulująca procedury ograniczania dostępu do nielegalnych treści przeszła przez parlament. Równocześnie premier zapowiada, że rząd nie zamierza na tym poprzestać. Dla użytkowników internetu kluczowe będzie więc nie samo pytanie, czy państwo powinno reagować na przestępstwa popełniane w sieci, lecz jakie treści ostatecznie znajdą się w zakresie nowych mechanizmów i kto będzie decydował o ich blokowaniu.

Tusk: internet trzeba traktować tak samo poważnie jak rzeczywistość

10 listopada Donald Tusk odniósł się do wpływu internetu na zachowania ludzi, szczególnie dzieci i młodzieży. Premier wskazywał, że wydarzenia w świecie wirtualnym mogą oddziaływać na człowieka równie mocno, a czasami nawet mocniej niż sytuacje występujące poza siecią.

Padła przy tym zasada, która sama w sobie nie jest szczególnie kontrowersyjna: jeżeli określone działanie jest nielegalne poza internetem, fakt przeniesienia go do sieci nie powinien powodować, że nagle staje się legalne. Groźba karalna pozostaje groźbą karalną. Oszustwo pozostaje oszustwem. Rozpowszechnianie materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci nie staje się dopuszczalne dlatego, że odbywa się za pośrednictwem komunikatora albo serwisu społecznościowego.

To jednak tylko część wypowiedzi premiera.

Tusk zapowiedział bowiem również powrót do projektów dotyczących, jak sam powiedział, „ewidentnego nadużywania wolności w internecie”. Jednocześnie zastrzegł, że działania rządu nie mają oznaczać cenzury i wiążą się między innymi z bezpieczeństwem dzieci oraz młodzieży.

I właśnie tutaj zaczynają się pytania, na które przy kolejnych projektach ustaw trzeba będzie uzyskać bardzo konkretne odpowiedzi.

„Nielegalne” to nie to samo co „nadużywanie wolności”

Granica pomiędzy tymi pojęciami jest fundamentalna.

Jeżeli państwo zamierza skuteczniej egzekwować przepisy wobec treści już dziś jednoznacznie zakazanych przez prawo, dyskusja dotyczy przede wszystkim procedury: kto podejmuje decyzję, jak szybko może ona zostać wykonana, jak wygląda kontrola sądu i w jaki sposób osoba dotknięta błędną decyzją może się od niej odwołać.

Znacznie trudniejsza sytuacja powstaje wtedy, gdy przedmiotem regulacji stają się pojęcia takie jak „szkodliwa treść”, „nadużywanie wolności”, „dezinformacja” czy „treść niebezpieczna”, jeśli nie są one jednocześnie powiązane z jasno określonym czynem zabronionym.

Treść może być głupia, obrzydliwa, nieodpowiedzialna, radykalna, kłamliwa albo społecznie szkodliwa i jednocześnie nie być nielegalna. Demokratyczne państwo prawa musi tę różnicę dostrzegać, ponieważ wolność słowa chroni również wypowiedzi kontrowersyjne i niepopularne. Ograniczenia tej wolności mogą istnieć, ale powinny mieć wyraźną podstawę prawną, być proporcjonalne i podlegać rzeczywistej kontroli.

Dlatego kolejne projekty zapowiedziane przez premiera trzeba będzie oceniać przede wszystkim przez pryzmat ich konkretnej treści, a nie deklarowanego celu.

DSA już daje państwu nowe narzędzia

Cała dyskusja nie zaczyna się od zera. Polska właśnie wdraża system wynikający z unijnego Aktu o usługach cyfrowych.

Od 6 listopada Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej wykonuje zadania polskiego Koordynatora ds. Usług Cyfrowych. To element pierwszego pakietu krajowych regulacji związanych z DSA.

Znacznie większe emocje budzi druga ustawa, która przeszła już przez parlament. Tworzy ona procedurę umożliwiającą wydawanie nakazów ograniczających dostęp do określonych nielegalnych treści. Mechanizm obejmuje między innymi treści związane z poważnymi przestępstwami, oszustwami, phishingiem, groźbami, nawoływaniem do nienawiści czy przestępstwami wymierzonymi w dzieci.

Ustawodawca przewidział również mechanizmy kontroli. Decyzje mogą być kwestionowane przed sądem, a natychmiastowa wykonalność została ograniczona do szczególnie poważnych przypadków związanych z ochroną małoletnich.

To ważne rozróżnienie, ponieważ samo istnienie procedury blokowania treści nie oznacza jeszcze automatycznie cenzury. O charakterze całego mechanizmu decydują szczegóły: zakres treści, przesłanki wydania decyzji, niezależność organu, szybkość kontroli sądowej i możliwość skutecznego odwrócenia błędnej blokady.

Państwo powinno ścigać przestępstwa również w internecie

Nie ma racjonalnego powodu, dla którego internet miałby być strefą wyłączoną spod działania prawa. Jeżeli ktoś dokonuje oszustwa, grozi innej osobie, publikuje materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci albo wykorzystuje sieć do popełnienia innego przestępstwa, państwo powinno posiadać skuteczne narzędzia pozwalające reagować.

Problem pojawia się dopiero wtedy, kiedy walka z działalnością nielegalną zostaje rozszerzona na treści, których państwo po prostu nie chce widzieć w internecie.

Dlatego hasło „to, co nielegalne w realu, powinno być nielegalne również w sieci” może być rozsądnym punktem wyjścia do regulacji internetu. Warunkiem jest jednak konsekwencja.

Jeżeli podstawą interwencji ma być bezprawność, trzeba wskazać konkretny przepis, który został naruszony.

Nie powinno wystarczać stwierdzenie, że dana wypowiedź jest kontrowersyjna, szkodliwa albo stanowi bliżej niezdefiniowane „nadużywanie wolności”.

Dzieci nie mogą być argumentem zamykającym każdą dyskusję

Jednym z najważniejszych argumentów pojawiających się podczas obecnej debaty jest bezpieczeństwo dzieci i młodzieży. I jest to realny problem.

Media społecznościowe mogą wystawiać najmłodszych na kontakt z pornografią, przemocą, patologicznymi wyzwaniami, manipulacją, groomingiem czy treściami promującymi zachowania autodestrukcyjne. Państwo ma pełne prawo szukać skuteczniejszych sposobów ochrony dzieci przed takimi zjawiskami.

Ochrona dzieci nie powinna jednak automatycznie oznaczać zgody na dowolny mechanizm kontroli internetu obejmujący wszystkich dorosłych użytkowników.

Można jednocześnie popierać weryfikację wieku w określonych usługach, ograniczanie dostępu dzieci do niektórych funkcji platform, obowiązki dotyczące bezpieczeństwa produktów cyfrowych czy restrykcje dotyczące korzystania ze smartfonów w szkołach i domagać się bardzo wysokiego progu dla ingerencji państwa w legalne wypowiedzi dorosłych obywateli.

Te stanowiska nie są ze sobą sprzeczne.

Najważniejsze będzie jedno pytanie: kto i na jakiej podstawie decyduje?

Przy każdej kolejnej regulacji internetu warto odsunąć na bok polityczne deklaracje i sprawdzić kilka bardzo konkretnych rzeczy.

Czy blokowana treść musi być nielegalna? Czy organ będzie musiał wskazać konkretny przepis prawa? Czy decyzję podejmie sąd, niezależny regulator czy urzędnik? Czy autor materiału zostanie poinformowany o blokadzie? Czy będzie mógł się skutecznie odwołać? Czy odwołanie nastąpi przed usunięciem treści czy dopiero wtedy, kiedy materiał przestanie być dostępny? Jak szybko sąd rozpatrzy sprawę? Czy błędnie usunięta treść zostanie przywrócona?

To właśnie odpowiedzi na takie pytania pokażą, czy otrzymujemy system zwalczania działalności nielegalnej, czy mechanizm pozwalający administracji wpływać na granice dopuszczalnej debaty.

W przypadku internetu szczególnie istotny jest również czas. W klasycznym postępowaniu sądowym możliwość odwołania się po kilku miesiącach może mieć sens. W mediach społecznościowych materiał dotyczący bieżącego wydarzenia po kilku miesiącach nie ma już praktycznie żadnego znaczenia. Możliwość odwołania istniejąca wyłącznie na papierze nie jest więc wystarczającym zabezpieczeniem.

STOP ACTA 2.0: patrzymy na przepisy, nie na hasła

Zapowiedź Donalda Tuska nie jest jeszcze projektem ustawy. Nie wiadomo więc, jakie dokładnie rozwiązania rząd zamierza ponownie przedstawić ani co premier zalicza do projektów dotyczących „nadużywania wolności w internecie”.

Dlatego na tym etapie nie ma podstaw, aby twierdzić, że zapowiedziane przepisy będą cenzurą. Dokładnie tak samo nie ma jednak powodów, aby uznać je z góry za niegroźne wyłącznie dlatego, że rząd deklaruje, iż cenzurą nie będą.

Oceniać trzeba przepisy.

Jeżeli regulacja będzie dotyczyć czynów już dzisiaj zakazanych prawem i zapewni sprawną kontrolę sądu, będzie przede wszystkim narzędziem egzekwowania istniejących zakazów w środowisku cyfrowym.

Jeżeli natomiast zacznie tworzyć możliwość eliminowania legalnych treści na podstawie nieostrych kategorii takich jak „nadużywanie wolności”, otrzymamy zupełnie inną dyskusję.

Internet nie powinien być bezprawną strefą. Nie powinien również stać się przestrzenią, w której to administracja uzyskuje szeroką możliwość decydowania, jakie legalne poglądy mogą pozostawać dostępne. Pomiędzy tymi dwoma skrajnościami musi przebiegać granica każdej rozsądnej regulacji.

W ramach cyklu STOP ACTA 2.0 będziemy śledzić kolejne projekty zapowiedziane przez rząd i analizować przede wszystkim ich rzeczywiste mechanizmy, a nie polityczne uzasadnienia.