Pracownik pisze do kolegi na służbowym Teamsie: „Nie mów nikomu, ale chyba zaczynam szukać nowej pracy”. W innej rozmowie narzeka na przełożonego, a podczas przerwy wysyła z firmowego Outlooka wiadomość do żony. Wszystkie te rozmowy odbywają się na koncie należącym do firmy, w systemach opłacanych i administrowanych przez pracodawcę. Czy oznacza to, że szef może w dowolnej chwili otworzyć skrzynkę pracownika, wpisać jego nazwisko w wyszukiwarkę i przeczytać całą historię korespondencji?

Nie. Ale odpowiedź „pracodawca nigdy nie może czytać wiadomości pracownika” również byłaby błędna.

Polski Kodeks pracy wprost pozwala pracodawcy prowadzić monitoring służbowej poczty elektronicznej, jeżeli jest on niezbędny do zapewnienia organizacji pracy umożliwiającej pełne wykorzystanie czasu pracy albo właściwego użytkowania powierzonych narzędzi. Te same zasady stosuje się odpowiednio do innych form monitoringu, a więc mogą obejmować również firmowe komunikatory takie jak Microsoft Teams. Jednocześnie ustawodawca wprowadził bardzo istotną granicę: monitoring poczty nie może naruszać tajemnicy korespondencji ani innych dóbr osobistych pracownika.

W praktyce oznacza to, że służbowa komunikacja nie jest całkowicie prywatna, ale też nie staje się przez to własnością pracodawcy w takim sensie, że można ją bez ograniczeń czytać z ciekawości. O legalności dostępu decydują cel, zakres, wcześniejsze poinformowanie pracownika, rzeczywista konieczność oraz proporcjonalność działania.

Służbowy e-mail rzeczywiście może być monitorowany

W przypadku poczty sytuacja jest stosunkowo jasna, ponieważ art. 22³ Kodeksu pracy wymienia monitoring służbowej poczty elektronicznej wprost. Pracodawca może więc stworzyć system pozwalający kontrolować sposób korzystania ze skrzynek, jeżeli rzeczywiście potrzebuje tego do organizacji pracy albo zapewnienia prawidłowego wykorzystania narzędzi służbowych.

Nie oznacza to jednak, że ustawodawca dał prezesowi prawo do wieczornego czytania korespondencji wszystkich pracowników „żeby wiedzieć, co się dzieje w firmie”. UODO podkreśla, że uprawnienie pracodawcy dotyczy poczty służbowej i musi pozostawać związane z ustawowymi celami monitoringu. Jednocześnie kontrola nie może naruszać tajemnicy korespondencji i innych dóbr osobistych zatrudnionego.

Dlatego trzeba rozróżnić monitorowanie komunikacji od czytania każdej wiadomości. Firma może przykładowo kontrolować ruch pocztowy, wykrywać załączniki zawierające poufne dane, blokować złośliwe linki, sprawdzać wysyłanie dokumentów na prywatne adresy albo analizować incydent bezpieczeństwa. Znacznie trudniej byłoby uzasadnić system, w którym przełożony regularnie otwiera korespondencję podwładnych wyłącznie po to, aby sprawdzać, o czym rozmawiają.

Teams jest komunikatorem, ale prawnie problem wygląda bardzo podobnie

Kodeks pracy powstał w czasach, gdy podstawowym cyfrowym kanałem przedsiębiorstwa była poczta elektroniczna, dlatego właśnie e-mail został wymieniony w przepisie wprost. Ustawodawca przewidział jednak również inne technologie i wskazał, że te same zasady stosuje się odpowiednio do innych form monitoringu, jeśli są konieczne do realizacji tych samych celów.

Teams, Slack czy inne firmowe komunikatory mogą więc podlegać monitorowaniu na podobnej zasadzie. To logiczne również praktycznie: w wielu współczesnych firmach komunikator całkowicie zastąpił znaczną część poczty. Przez Teams przesyłane są oferty, pliki klientów, informacje finansowe, kod, ustalenia projektowe i poufne dane przedsiębiorstwa. Trudno byłoby uznać, że pracodawca może zabezpieczać informacje wysyłane Outlookiem, ale po przeniesieniu identycznego dokumentu do Teamsa nagle całkowicie traci możliwość kontroli.

Nie znaczy to jednak, że każda rozmowa na Teamsie może zostać dowolnie przeczytana. Nadal obowiązują zasady konieczności, proporcjonalności, przejrzystości oraz poszanowania prywatności.

„Private chat” w Teamsie nie znaczy „niewidoczny dla firmy”

To prawdopodobnie najważniejsza rzecz praktyczna dla pracowników.

Rozmowa 1:1 w Microsoft Teams jest prywatna w stosunku do innych zwykłych użytkowników. Inni pracownicy czy właściciel zespołu nie mogą po prostu wejść do cudzego czatu i zacząć go czytać. Technicznie nie oznacza to jednak, że treść jest niedostępna dla organizacji.

Microsoft dokumentuje, że rozmowy 1:1 i grupowe w Teams są zapisywane w sposób umożliwiający ich wyszukiwanie za pomocą narzędzi eDiscovery. Organizacje mogą również wykorzystywać Microsoft Purview Communication Compliance do analizowania wiadomości w rozmowach indywidualnych, grupowych oraz kanałach prywatnych w ramach odpowiednio skonfigurowanych polityk zgodności.

To bardzo ważne rozróżnienie. Twój bezpośredni przełożony najczęściej nie ma przycisku „pokaż wszystkie prywatne rozmowy Kamila” w zwykłym panelu Teams. Organizacja może jednak posiadać administratorów lub osoby z odpowiednimi rolami compliance, które przy użyciu specjalistycznych narzędzi są w stanie wyszukać i wyeksportować określone wiadomości. Microsoft opisuje te mechanizmy właśnie jako narzędzia do celów prawnych, zgodności, audytu czy postępowań wewnętrznych, a nie jako codzienny panel podglądu pracowników.

Techniczna możliwość dostępu nie oznacza oczywiście automatycznie prawnej dowolności. Administrator posiadający uprawnienia do eDiscovery nie otrzymuje dzięki temu osobistego prawa do czytania rozmów kolegów z ciekawości.

Nawet „prywatny kanał” w Teamsie może pozostawiać kopię compliance

Podobnie jest z kanałami oznaczonymi przez Microsoft jako „private”. Taki kanał ogranicza zwykły dostęp do jego członków i nawet właściciel całego zespołu, który nie należy do kanału, nie widzi normalnie jego treści. Microsoft tworzy jednak tzw. compliance copies wiadomości z prywatnych kanałów, które mogą zostać użyte w procesach eDiscovery.

Dlatego nazwy funkcji potrafią być mylące. „Private” opisuje tutaj sposób współpracy i uprawnienia zwykłych użytkowników, a nie gwarancję, że wiadomość jest technicznie zaszyfrowana przed administratorem środowiska Microsoft 365.

Dla pracownika sensowna praktyczna zasada brzmi więc: firmowy Teams jest narzędziem służbowym i nie powinien być traktowany tak samo jak prywatny Signal czy WhatsApp na prywatnym telefonie.

Czy szef może przeczytać rozmowę, w której narzekasz na szefa?

Nie dlatego, że po prostu jest ciekawy.

Jeżeli firma wprowadziła monitoring komunikacji, musi wskazać jego cel, zakres i sposób. Kodeks pracy wymaga, aby informacje te znalazły się w układzie zbiorowym, regulaminie pracy albo odpowiednim obwieszczeniu. Pracownicy powinni zostać poinformowani o wprowadzeniu monitoringu co najmniej dwa tygodnie przed jego uruchomieniem, a nowy pracownik powinien otrzymać stosowne informacje przed rozpoczęciem pracy.

Sama ciekawość przełożonego nie jest celem wymienionym w Kodeksie pracy. Podobnie chęć sprawdzenia, „co pracownicy naprawdę o mnie myślą”, trudno byłoby uznać za konieczne zapewnienie organizacji pracy albo właściwego użytkowania narzędzi.

Inaczej mogłaby wyglądać sytuacja, gdy organizacja bada konkretne zdarzenie: wyciek danych, ujawnienie tajemnicy przedsiębiorstwa, podejrzenie przekazywania poufnych dokumentów konkurencji, poważne naruszenie procedur albo określony przypadek mobbingu czy molestowania. Wtedy przeszukanie konkretnego zakresu komunikacji może mieć znacznie wyraźniejsze uzasadnienie. Nadal jednak nie powinno automatycznie prowadzić do przejrzenia całej kilkuletniej historii prywatnych rozmów wszystkich zainteresowanych osób.

A jeśli pracownik napisze na służbowym mailu wiadomość prywatną?

To jeden z najtrudniejszych przypadków. Kodeks pracy mówi jednocześnie, że pracodawca może monitorować służbową pocztę elektroniczną oraz że monitoring nie może naruszać tajemnicy korespondencji. Jeżeli pracodawca dopuszcza używanie skrzynki do prywatnych celów, musi liczyć się z tym, że w systemie mogą znaleźć się wiadomości objęte silniejszym oczekiwaniem prywatności.

UODO wskazywało przy pracach nad aktualizacją swojego poradnika, że wymagają szczegółowego doprecyzowania między innymi zasady oznaczania wiadomości jako prywatnych i możliwość ich przeglądania przez pracodawcę. Sam Urząd zwraca więc uwagę, że nie jest to obszar, w którym można stosować prostą zasadę „konto należy do firmy, więc wszystko w środku można czytać”.

Bardzo mocne wskazówki daje również Rada Europy. Jej rekomendacja dotycząca danych pracowników mówi, że pracodawca może w określonych sytuacjach uzyskać dostęp do komunikacji zawodowej, jeśli istnieją ku temu uzasadnione powody i pracownik został wcześniej poinformowany o takiej możliwości. Jednocześnie treść prywatnej komunikacji elektronicznej w pracy nie powinna podlegać monitoringowi.

Jeżeli więc firma dopuszcza prywatne używanie służbowej poczty, rozsądne jest wprowadzenie jasnych zasad oznaczania prywatnych wiadomości i procedur pozwalających administratorom unikać ich treści podczas czynności kontrolnych.

A jeśli regulamin zabrania prywatnej korespondencji?

Pozycja pracodawcy staje się mocniejsza, ale nadal nie oznacza to całkowitego zaniku prywatności.

Najbardziej znanym europejskim przykładem jest sprawa Bărbulescu przeciwko Rumunii. Pracownik korzystał ze służbowego komunikatora również prywatnie, mimo obowiązujących ograniczeń. Pracodawca przechwycił następnie szczegółową treść rozmów z jego bratem i narzeczoną. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że krajowe organy nie zapewniły właściwej ochrony prawa pracownika do prywatności i korespondencji. Kluczowe było między innymi to, że nie ustalono odpowiednio, czy pracownik został wcześniej jasno poinformowany o możliwości monitorowania treści rozmów, jaki miał być zakres kontroli i czy można było zastosować mniej ingerujące rozwiązania.

To bardzo ważny przykład, ponieważ pokazuje, że zakaz prywatnego korzystania z narzędzi firmowych nie daje automatycznie prawa do nieograniczonego odczytywania treści. Można naruszyć regulamin przedsiębiorstwa i jednocześnie nadal posiadać prawo do ochrony prywatnej korespondencji.

Czy pracodawca może sprawdzić skrzynkę pracownika podczas urlopu albo L4?

Może pojawić się realna potrzeba biznesowa. Klient wysłał ważne zamówienie wyłącznie na adres nieobecnej osoby, termin upływa jutro, a przedsiębiorstwo musi kontynuować pracę. Czy firma musi czekać trzy tygodnie na powrót pracownika?

Nie. Ale procedura powinna być przygotowana wcześniej i ograniczać ingerencję do tego, co rzeczywiście potrzebne.

Rada Europy wskazuje, że dostęp do zawodowej komunikacji nieobecnego pracownika powinien następować tylko wtedy, gdy jest zawodowo konieczny, według ustalonej procedury, w możliwie najmniej ingerujący sposób oraz po wcześniejszym poinformowaniu pracowników o takiej możliwości. UODO w materiałach dotyczących aktualizacji poradnika również wskazuje, że zasady dostępu do skrzynek długotrwale nieobecnych osób powinny być spisane w polityce poczty, a przypadki takiego dostępu ograniczone do sytuacji niezbędnych dla ciągłości działalności.

Dobrze zarządzana firma powinna zresztą projektować procesy tak, aby nie trzeba było przeszukiwać całej poczty nieobecnej osoby. Wspólne skrzynki typu [email protected], CRM, foldery klientów i prawidłowe archiwizowanie dokumentów znacząco zmniejszają potrzebę wchodzenia do indywidualnej skrzynki pracownika.

Urlop nie jest okazją do „kontroli przy okazji”

Jeżeli dostęp był potrzebny do odnalezienia jednej wiadomości dotyczącej kontraktu z klientem X, nie oznacza to automatycznie, że osoba zastępująca pracownika może przy okazji przeglądać korespondencję z działem HR, wiadomości sprzed trzech lat i historię rozmów z kolegami.

Zasada minimalizacji ma tutaj bardzo praktyczne znaczenie. Należy użyć najmniej ingerującego sposobu pozwalającego osiągnąć konkretny cel. Jeżeli wystarczy wyszukanie wiadomości po nazwie klienta, nie ma powodu przeglądać wszystkiego od góry do dołu.

Takie podejście chroni zresztą również przedsiębiorcę. Im więcej osób ma nieograniczony dostęp do wszystkich skrzynek, tym większe ryzyko przypadkowego wycieku informacji handlowych, danych pracowniczych czy korespondencji objętej tajemnicą.

Co ze skrzynką po zwolnieniu pracownika?

To kolejna sytuacja, w której firma ma realny interes. Były handlowiec mógł prowadzić wielomiesięczną korespondencję z klientami, posiadać historię uzgodnień czy dokumenty potrzebne do wykonania umowy. Trudno wymagać od przedsiębiorstwa, aby wraz z rozwiązaniem umowy o pracę automatycznie utraciło dostęp do własnej korespondencji biznesowej.

Rada Europy rekomenduje jednak, aby po odejściu pracownika jego konto komunikacyjne było co do zasady dezaktywowane. Jeśli firma musi odzyskać potrzebną zawodowo treść, najlepiej zrobić to przed odejściem pracownika i – gdy jest to możliwe – w jego obecności.

UODO w materiałach dotyczących praktyki pocztowej również wskazuje, że służbowa skrzynka może być zachowana zgodnie z przyjętą polityką retencji, a jej zawartość udostępniana według zasad przyjętych u pracodawcy. Urząd jednocześnie zwraca uwagę na ryzyko związane z prostym przekierowaniem całej poczty byłego pracownika na inną osobę, szczególnie gdy firma dopuszczała prywatną korespondencję.

Rozsądniejszym rozwiązaniem jest automatyczna odpowiedź informująca o odejściu pracownika i wskazująca nowy kontakt, przy jednoczesnym zachowaniu zawodowo potrzebnych informacji według ustalonej polityki.

Usunąłeś wiadomość z Teamsa? Niekoniecznie zniknęła z firmy

To kolejna rzecz, z której pracownicy często nie zdają sobie sprawy. Kliknięcie „usuń” w interfejsie Teams nie musi oznaczać fizycznego i nieodwracalnego usunięcia wszystkich kopii wiadomości.

Microsoft 365 posiada mechanizmy retencji, legal hold i eDiscovery, które mogą służyć do zachowywania komunikacji dla celów prawnych, regulacyjnych czy wewnętrznych. Microsoft opisuje wprost, że przy odpowiednich politykach kopie wiadomości mogą zostać zachowane nawet wtedy, gdy użytkownik później edytuje lub usuwa wiadomość w Teams.

Nie oznacza to, że każda firma posiada takie ustawienia ani że każdą usuniętą wiadomość da się zawsze odzyskać. Wszystko zależy od konfiguracji środowiska, licencji i polityk retencji organizacji. Pracownik nie powinien jednak zakładać, że przycisk „Delete” działa jak niszczarka dokumentów.

Podobna zasada dotyczy e-maili. Backup, retencja, archiwum czy system bezpieczeństwa mogą powodować, że kopie istnieją poza zwykłym folderem użytkownika.

Czy administrator IT może czytać wszystko, skoro technicznie może mieć dostęp?

To również bardzo ważne rozróżnienie: uprawnienie techniczne nie jest uprawnieniem prawnym ani organizacyjnym.

Administrator może posiadać bardzo szerokie możliwości w systemie, ponieważ bez nich nie byłby w stanie zarządzać infrastrukturą, przywracać danych czy reagować na incydenty. Nie oznacza to, że wolno mu używać tych uprawnień prywatnie.

Microsoft sam projektuje narzędzia compliance w taki sposób, aby dostęp wymagał odpowiednich ról, a działania mogły podlegać audytowi. Communication Compliance wykorzystuje m.in. kontrolę dostępu opartą na rolach i logi audytowe, a Microsoft wprost zaleca stosowanie zasady najmniejszych uprawnień.

Firma powinna analogicznie ograniczać dostęp organizacyjnie. Inaczej wygląda sytuacja, w której specjalista compliance po formalnym uruchomieniu postępowania wyszukuje określone wiadomości, a zupełnie inaczej administrator, który z nudów czyta prywatne rozmowy kolegów.

Czy HR może poprosić IT o historię rozmów pracownika?

Sam fakt, że prośba pochodzi z HR, nie stanowi automatycznie podstawy do przekazania całej historii komunikacji. Trzeba ustalić cel, zakres i podstawę działania. Może istnieć realna potrzeba przeprowadzenia wewnętrznego postępowania dotyczącego molestowania, mobbingu, wycieku danych, działania na szkodę firmy czy naruszenia procedur bezpieczeństwa.

Wtedy dostęp do określonych wiadomości może być elementem postępowania dowodowego. Nadal jednak powinien zostać ograniczony do informacji istotnych dla sprawy. Poszukiwanie jednej rozmowy z konkretnego tygodnia nie powinno automatycznie prowadzić do przekazania HR kompletnej historii komunikacji danej osoby z ostatnich pięciu lat.

Właśnie dlatego duże organizacje tworzą formalne procesy eDiscovery, legal hold i wewnętrznych postępowań wyjaśniających. Ich zadaniem nie jest wyłącznie umożliwienie dostępu, lecz również kontrolowanie, kto, dlaczego i do jakiego zakresu informacji uzyskał dostęp.

A jeśli piszesz na Teamsie związkowi zawodowemu, prawnikowi albo lekarzowi?

Tutaj ryzyko nadmiernej ingerencji staje się jeszcze większe. Treść komunikacji może ujawniać informacje objęte szczególną ochroną albo dotyczące bardzo prywatnej sfery człowieka.

System monitoringu zaprojektowany zbyt szeroko może przypadkowo wejść w posiadanie danych o zdrowiu, przekonaniach, członkostwie w związku zawodowym czy innych szczególnych kategoriach danych. To nie znaczy, że samo techniczne pojawienie się takich informacji w systemie powoduje automatycznie naruszenie prawa, ale radykalnie podnosi wymagania dotyczące zasadności, ograniczenia dostępu i bezpieczeństwa.

To kolejny argument przemawiający za tym, aby monitoring był ukierunkowany na konkretny cel, a nie polegał na masowym czytaniu wszystkiego „na wszelki wypadek”.

Czy pracownik powinien pisać prywatne rzeczy na służbowym Teamsie?

Z prawnego punktu widzenia pracownik zachowuje określone prawa do prywatności także w miejscu pracy. Z praktycznego punktu widzenia warto jednak przyjąć dużo prostszą zasadę: firmowe narzędzie nie jest dobrym miejscem na rzeczy, których absolutnie nie chcielibyśmy nigdy ujawnić organizacji.

Nie dlatego, że pracodawca może dowolnie je czytać. Dlatego, że wiadomość znajduje się na jego infrastrukturze, może zostać objęta retencją, trafić do postępowania sądowego, kontroli compliance albo zostać zabezpieczona jako dowód w związku z innym zdarzeniem.

Wiadomość do kolegi „idziesz na kawę?” raczej nie jest problemem. Rozsyłanie przez firmowy Teams szczegółów leczenia, prywatnych konfliktów rodzinnych, materiałów dotyczących poszukiwania nowej pracy czy wyjątkowo intymnej korespondencji jest już po prostu nierozsądne z punktu widzenia cyfrowej higieny.

Pracodawca powinien z kolei jasno powiedzieć, co naprawdę monitoruje

Najgorsza polityka wygląda tak:

„Pracodawca może monitorować narzędzia elektroniczne”.

Pracownik nie wie wtedy, czy chodzi o logowanie do systemu, historię stron, nagrywanie ekranu, pocztę, Teams czy treść wszystkich rozmów. Tymczasem Kodeks pracy wymaga określenia celu, zakresu i sposobu zastosowania monitoringu, a nie wyłącznie ogólnego zastrzeżenia, że jakaś kontrola może kiedyś wystąpić.

Dobra polityka powinna wyjaśniać między innymi, czy dopuszczalne jest prywatne korzystanie z poczty i Teams, jakie metadane są zbierane, w jakich sytuacjach możliwy jest dostęp do treści, kto może go uzyskać, co dzieje się podczas długiej nieobecności oraz jak wygląda procedura po zakończeniu zatrudnienia.

Takie zasady chronią obie strony. Pracownik wie, czego się spodziewać, a firma nie musi improwizować podczas pierwszego poważnego incydentu.

Czy zatem szef może czytać Twoje maile i Teamsa?

Może istnieć legalna możliwość uzyskania dostępu do służbowej komunikacji, ale nie istnieje ogólne prawo przełożonego do czytania jej według własnego uznania. Monitoring musi realizować cele dopuszczone przez Kodeks pracy, zostać prawidłowo wprowadzony i opisany, a kontrola nie może naruszać tajemnicy korespondencji ani innych dóbr osobistych pracownika.

W przypadku Microsoft Teams sytuacja jest dodatkowo interesująca technicznie. Rozmowa 1:1 może być niewidoczna dla innych pracowników i zwykłego administratora korzystającego na co dzień z aplikacji, ale organizacja może posiadać narzędzia compliance umożliwiające wyszukiwanie jej treści. „Prywatny czat” oznacza więc przede wszystkim prywatność wobec innych użytkowników, a nie absolutną niewidoczność dla systemów organizacji.

Najbardziej rozsądne zasady można więc sprowadzić do dwóch zdań.

Pracownik nie powinien zakładać, że służbowa poczta i Teams są jego prywatnym sejfem.

Jednocześnie pracodawca nie powinien zakładać, że fakt opłacania licencji Microsoft 365 daje mu prawo do czytania wszystkiego, co ludzie napisali przy użyciu tej licencji.

Pomiędzy tymi dwoma skrajnościami znajduje się dokładnie to, czego wymaga prawo: uzasadniony cel, wcześniejsza informacja, proporcjonalność i poszanowanie prywatności.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *