Dla części polskich internautów nazwa Pobieraczek.pl do dziś działa jak wehikuł czasu. Wystarczy zobaczyć charakterystyczne logo z pomarańczowym stworkiem i wielki turkusowy baner „10 DNI POBIERANIA BEZ OPŁAT!”, żeby przypomniały się czasy forów internetowych, RapidShare, eMule, pierwszych szybkich łączy i stron, na których regulamin czytało może kilka osób na tysiąc. Pobieraczek obiecywał dostęp do ogromnej liczby filmów, gier, programów, muzyki i innych plików. Użytkownik widział jeszcze zachętę „Tak, chcę bezpłatnie testować!”, wypełniał formularz, zaznaczał zgodę na regulamin i rejestrował konto. Wielu było przekonanych, że właśnie rozpoczęli bezpłatny, dziesięciodniowy okres próbny, po którym najwyżej przestaną korzystać z serwisu.

Problem zaczynał się później. Zgodnie z konstrukcją stosowaną przez operatora rejestracja miała oznaczać zawarcie odpłatnej umowy, a koszt był naliczany również za pierwsze dziesięć dni. Jeśli użytkownik nie odstąpił od niej w odpowiednim terminie, otrzymywał żądanie zapłaty – w najbardziej znanym wariancie 94,80 zł za pakiet Pobieraczek5. Gdy nie płacił, przychodziły następne wiadomości, w których pojawiały się informacje o windykacji, postępowaniu sądowym, komorniku, rejestrze dłużników, a w określonych sytuacjach nawet sugestie możliwości popełnienia przestępstwa związanego z podaniem nieprawdziwych danych. Dzisiaj nazwalibyśmy wiele elementów tego modelu dark patterns i projektowaniem procesu zakupowego w taki sposób, aby najważniejsze konsekwencje decyzji były dla konsumenta znacznie mniej widoczne niż wielkie hasło „za darmo”. W Polsce końca pierwszej dekady XXI wieku dopiero uczyliśmy się, jak niebezpieczna może być drobna kratka „akceptuję regulamin”.

„Za darmo” oznaczało coś zupełnie innego, niż wielu użytkowników rozumiało

Pobieraczek.pl nie był klasyczną fałszywą stroną, na której po wpłaceniu pieniędzy wszystko znikało. Operator serwisu, Eller Service, rzeczywiście oferował usługę dostępu do Usenetu, czyli systemu grup dyskusyjnych i serwerów pozwalających m.in. na wymianę plików. Haczyk znajdował się w sposobie zawierania umowy i prezentowania jej warunków. W reklamach oraz na samej stronie bardzo mocno eksponowano możliwość bezpłatnego testowania przez dziesięć dni. Użytkownik przechodził do formularza, podawał między innymi imię, nazwisko, adres, datę urodzenia i e-mail, akceptował regulamin i zakładał konto. Znacznie mniej intuicyjne było to, że według warunków stosowanych przez przedsiębiorców rejestracja nie oznaczała rozpoczęcia niezobowiązującego testu, po którym dopiero podejmuje się decyzję o zakupie. Umowa odpłatna miała powstawać już przy rejestracji, a konsument musiał aktywnie z niej zrezygnować w okresie próbnym, jeśli nie chciał później otrzymać rachunku.

Właśnie ta różnica pomiędzy przekazem reklamowym a rzeczywistym mechanizmem była sednem pierwszej dużej interwencji Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Urząd zwracał uwagę, że przeciętny odbiorca, widząc wielokrotnie komunikaty „10 dni za darmo”, „Wypróbuj za darmo!” czy „Tak, chcę testować przez 10 dni”, mógł racjonalnie zrozumieć ofertę jako dziesięciodniową bezpłatną usługę próbną. Tymczasem opłata była liczona również za ten okres, a zawierana umowa mogła obowiązywać nawet przez rok. Informacja o dalszych warunkach znajdowała się na stronie, ale jej sposób prezentacji nie równoważył ogromnego przekazu reklamowego eksponującego darmowe korzystanie. UOKiK uznał więc, że konsumenci mogli podejmować decyzję o rejestracji, której nie podjęliby, gdyby od początku równie wyraźnie wiedzieli, że właśnie zawierają odpłatny kontrakt.

7,90 zł miesięcznie brzmiało niewinnie. Tyle że trzeba było zapłacić 94,80 zł

Najbardziej znanym pakietem stał się Pobieraczek5. Cena przedstawiana była jako 7,90 zł miesięcznie, ale kontrakt obejmował dwanaście miesięcy, a opłata była pobierana jednorazowo. W rezultacie użytkownik otrzymywał żądanie zapłaty 94,80 zł. Kwota została dobrana na poziomie, który z jednej strony był wystarczająco bolesny, żeby użytkownik czuł się oszukany, ale z drugiej – na tyle niewielki, że wiele osób mogło uznać, iż łatwiej będzie zapłacić niż ryzykować sąd, windykatora czy dodatkowe koszty. To właśnie tutaj cały model zaczyna przypominać mechanizmy, które wiele lat później stały się standardowym przedmiotem dyskusji o manipulowaniu konsumentami w internecie: przedsiębiorca nie musi żądać kilku tysięcy złotych. Czasem znacznie skuteczniejsze jest zażądanie kwoty, którą przestraszony człowiek zapłaci „dla świętego spokoju”.

Co szczególnie istotne, obowiązek zapłaty nie był w korespondencji przedstawiany jako luźna propozycja. W oficjalnym szablonie wezwania znajdowało się stwierdzenie, że brak uregulowania należności może prowadzić do „poważnych konsekwencji prawnych”. Wymieniano przekazanie sprawy profesjonalnej firmie windykacyjnej, kancelarii prawnej, postępowanie sądowe, egzekucję komorniczą i wpis do rejestru dłużników. Na koniec użytkownik dostawał kilka dni na zapłatę 94,80 zł. Z punktu widzenia osoby, która kilka tygodni wcześniej jedynie kliknęła w wielki napis obiecujący darmowy test, wiadomość mogła wyglądać jak przejście w ciągu chwili od „pobiorę sobie kilka plików” do wizji komornika stojącego pod drzwiami.

Przykładowe wezwanie z serwisu Pobieraczek.

„Podaliście fałszywe dane? Możliwe przestępstwo”

Z czasem sposób egzekwowania należności stał się osobnym problemem, którym zainteresował się UOKiK. W wiadomościach kierowanych do części użytkowników pojawiały się informacje, że podczas rejestracji mogły zostać podane nieprawdziwe lub niekompletne dane. Dalej wskazywano art. 286 Kodeksu karnego dotyczący oszustwa i informowano, że podanie fałszywych danych może prowadzić do zawiadomienia organów ścigania oraz postępowania karnego. Dla prawnika różnica pomiędzy ostrożnym opisaniem potencjalnej możliwości prawnej a faktycznym stwierdzeniem popełnienia przestępstwa jest oczywista. Dla nastolatka, rodzica czy przeciętnego użytkownika otrzymującego oficjalnie brzmiącą wiadomość z numerem IP, artykułem Kodeksu karnego i informacją o możliwości więzienia sytuacja wyglądała znacznie bardziej dramatycznie.

Materiały zgromadzone przez UOKiK pokazują, jak działało to w praktyce. Do Urzędu trafiały skargi ludzi otwarcie piszących, że się boją. W jednej ze spraw rodzic informował, że konto założyło dziecko, po czym po przekazaniu tej informacji przedsiębiorcy miał otrzymać komunikaty powodujące obawę przed sądem rodzinnym. W innym przypadku trzynastoletnia osoba pisała, że podała nieprawdziwe dane, niczego nie pobierała, a późniejsze wezwania do zapłaty wywołały u niej strach przed listem i konsekwencjami. UOKiK uznał, że przedsiębiorca nie może w taki sposób sugerować konsumentowi, iż popełnił przestępstwo – o tym może rozstrzygać sąd – ani wykorzystywać groźby postępowania karnego jako mechanizmu nacisku mającego skłonić człowieka do zapłaty.

UOKiK wchodzi do gry już w 2009 roku

Liczba skarg szybko zaczęła rosnąć. W październiku 2009 roku Prezes UOKiK wszczął postępowanie dotyczące działalności prowadzonej przez Rafała Peiserta i Iwonę Kwiatkowską w ramach Eller Service. Urząd analizował zarówno reklamę sugerującą dziesięć darmowych dni, jak i sposób skonstruowania informacji handlowej oraz całego procesu rejestracji. 31 marca 2010 roku zapadła pierwsza duża decyzja. UOKiK uznał między innymi, że przedsiębiorcy stosowali reklamę wprowadzającą konsumentów w błąd co do bezpłatności usług i okresu obowiązywania umowy. Nakazano zaprzestanie praktyki, a decyzję trzeba było opublikować na stronie Pobieraczek.pl i utrzymywać tam przez sześć miesięcy. Na przedsiębiorców nałożono łącznie 239 140 zł kar.

Eller Service odwołało się od rozstrzygnięcia, ale kolejne sądy przyznawały rację organowi. W lutym 2012 roku Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów podtrzymał decyzję, a w marcu 2013 roku podobnie zrobił Sąd Apelacyjny. UOKiK podkreślał wówczas, że sąd uznał działanie przedsiębiorców za umyślne i utrzymał karę w wysokości blisko 240 tys. zł. Ważne było jednak również to, czego wyrok automatycznie nie robił: nie rozwiązywał indywidualnych problemów wszystkich osób, które wcześniej zarejestrowały się w serwisie, zapłaciły należność albo wciąż otrzymywały korespondencję. Decyzja dotycząca naruszenia zbiorowych interesów konsumentów i indywidualne roszczenia każdego użytkownika to dwie odrębne kwestie.

Pierwsza kara nie zatrzymała sprawy. Pojawiła się druga

Po pierwszej decyzji problem nie zniknął. UOKiK ponownie przyjrzał się działalności Pobieraczka, tym razem szczególnie sposobowi, w jaki przedsiębiorca domagał się płatności. W kwietniu 2012 roku urząd wydał kolejną decyzję. Za niedozwolone uznano między innymi zamieszczanie w pismach treści mających zastraszać konsumentów i wprowadzać ich w błąd poprzez sugerowanie możliwości popełnienia przestępstwa przy podawaniu fałszywych danych. Urząd zakwestionował również niepotwierdzanie na piśmie wymaganych wówczas przez prawo informacji dotyczących m.in. ceny, danych przedsiębiorcy, prawa odstąpienia i czasu obowiązywania kontraktu. Tym razem kara wyniosła 215 960 zł. W grudniu 2013 roku Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów potwierdził rozstrzygnięcie w części dotyczącej kwestionowanych praktyk i utrzymał karę na tym poziomie.

To właśnie ten etap najlepiej pokazuje, że problem Pobieraczka nie sprowadzał się jedynie do sporu pod tytułem „użytkownik nie przeczytał regulaminu”. Oczywiście kliknięcie przycisku akceptacji regulaminu ma znaczenie prawne i konsument również ponosi odpowiedzialność za własne decyzje. Prawo konsumenckie zakłada jednak, że przedsiębiorca nie może schować najważniejszego sensu transakcji w regulaminie, a jednocześnie zbudować głównego komunikatu marketingowego w sposób prowadzący przeciętnego odbiorcę do przeciwnego wniosku. Wielki napis „10 DNI POBIERANIA BEZ OPŁAT!” nie staje się neutralny tylko dlatego, że gdzieś niżej znajduje się mniejszym drukiem informacja, którą da się interpretować inaczej. To właśnie dlatego przypadek Pobieraczka tak dobrze pasuje do współczesnej rozmowy o dark patterns.

To był dark pattern, zanim większość Polaków znała określenie „dark pattern”

Dzisiaj interfejsy manipulujące konsumentem są analizowane praktycznie na każdym etapie internetowych zakupów. Wiemy, że przycisk „kup teraz” nie powinien maskować faktu rozpoczęcia płatnej subskrypcji, zgoda na usługę powinna być świadoma, a koszt i długość zobowiązania muszą być pokazane w sposób jasny i zrozumiały. Pobieraczek funkcjonował w czasie, gdy polski e-commerce i usługi cyfrowe dopiero budowały swoje standardy. Ludzie dopiero przyzwyczajali się do tego, że wpisanie danych w formularzu i kliknięcie przycisku może oznaczać zawarcie pełnoprawnej umowy, nawet jeśli nikt nie daje im papierowej kartki do podpisania.

Model był więc niezwykle skuteczny psychologicznie. Najpierw użytkownik dostawał obietnicę darmowości. Następnie rejestracja wyglądała podobnie do setek zwyczajnych rejestracji w darmowych serwisach. Dopiero po czasie pojawiała się konieczność zapłaty, a wraz z nią komunikacja wykorzystująca cały arsenał poważnie brzmiących słów: „umowa”, „należność”, „windykacja”, „sąd”, „komornik”, „rejestr dłużników”, „Kodeks karny”. W tej sytuacji część użytkowników nie analizowała już, czy roszczenie jest zasadne. Zastanawiali się, ile kosztuje święty spokój. A święty spokój kosztował 94,80 zł.

Pozew zbiorowy trwał latami. Ostatecznie przystąpiło do niego 589 osób

Konsumenci nie poprzestali na składaniu skarg do UOKiK. W marcu 2012 roku wniesiono również pozew zbiorowy przeciwko administratorom Pobieraczek.pl. Postępowanie ciągnęło się bardzo długo, między innymi z powodu ustalania składu grupy i kolejnych etapów proceduralnych. Ostatecznie grupa liczyła 589 osób. Domagano się ustalenia nieważności zawartych umów, zwrotu zapłaconych abonamentów jako świadczeń nienależnych oraz świadczeń przewidzianych w pozwie za naruszenie warunków świadczenia usług.

26 marca 2018 roku Sąd Okręgowy w Gdańsku uwzględnił roszczenia grupy w całości. Orzeczenie nie zostało zaskarżone apelacją i sprawa zakończyła się prawomocnie na pierwszej instancji. To bardzo ważny finał, ponieważ po latach sporów wokół pytania „czy kliknięcie naprawdę oznaczało prawidłowo zawartą odpłatną umowę?” sąd w konkretnym postępowaniu grupowym uznał umowy dotyczące członków tej grupy za nieważne i przyznał im dochodzone świadczenia. Nie oznacza to oczywiście, że każdy człowiek, który kiedykolwiek założył konto na Pobieraczku, automatycznie dostał zwrot pieniędzy – wyrok dotyczył uczestników postępowania – ale symbolicznie był bardzo mocnym zakończeniem jednej z najgłośniejszych konsumenckich historii polskiego internetu.

Sam Pobieraczek zniknął znacznie wcześniej

Pod koniec grudnia 2012 roku operator serwisu poinformował partnerów o decyzji dotyczącej zakończenia świadczenia usługi Usenet. W oświadczeniu jako jedne z przyczyn wskazywano między innymi „liczne ataki medialne” na wspólników oraz niekorzystne decyzje Prezesa UOKiK. Było w tym coś charakterystycznego dla całej historii. Z perspektywy właścicieli problemem miały być między innymi media i niekorzystne decyzje organu. Z perspektywy tysięcy użytkowników problemem był fakt, że kliknęli reklamę darmowego testu, a później otrzymywali wezwania do zapłaty przedstawione językiem, który mógł budzić realny strach.

Pobieraczek zniknął z polskiego internetu jako działająca wówczas usługa, ale jego nazwa zaczęła funkcjonować niemal jako rzeczownik pospolity. Gdy w następnych latach pojawiały się strony wykorzystujące podobny model – darmowa rejestracja, ukryta lub mało widoczna opłata, a następnie żądanie kilkudziesięciu czy stu złotych – w mediach szybko pojawiało się określenie „nowy Pobieraczek”. Niewiele internetowych marek ma tak silne dziedzictwo, że po latach sama nazwa wystarcza do opisania mechanizmu, którego użytkownik powinien się obawiać.

Dlaczego ludzie płacili, skoro czuli się oszukani?

To być może najciekawsze pytanie całej historii. W internecie bardzo łatwo przeczytać podobną opowieść i powiedzieć: „ja bym nie zapłacił”. Tyle że mechanizm był skierowany właśnie przeciwko osobom, które nie miały specjalistycznej wiedzy prawnej. Dostawały oficjalnie wyglądający e-mail zawierający ich dane, adres IP i datę rejestracji. Przedsiębiorca odwoływał się do konkretnych ustaw i artykułów. Padały słowa „komornik” i „postępowanie sądowe”. Jeśli ktoś dodatkowo podczas rejestracji podał zmyślony adres, mógł przeczytać o możliwości zawiadomienia organów ścigania w związku z potencjalnym oszustwem.

Przeciętny odbiorca nie analizuje w takiej chwili orzecznictwa sądów konsumenckich. Widzi wybór pomiędzy zapłaceniem niespełna stu złotych a wizją sporu prawnego, który może kosztować znacznie więcej. Ekonomicznie najbardziej racjonalnym rozwiązaniem może wydawać się zapłata nawet wtedy, gdy człowiek jest przekonany, że żądanie jest niesprawiedliwe. Właśnie dlatego presja prawna jest tak skutecznym narzędziem w modelach bazujących na niewielkich roszczeniach. Koszt obrony, czas i stres mogą być dla konsumenta warte więcej niż sama sporna kwota.

„Ale zaakceptował regulamin” nie kończy dyskusji

Pobieraczek jest też dobrym historycznym przykładem tego, dlaczego argument „przecież zaznaczyłeś, że przeczytałeś regulamin” nie daje przedsiębiorcy nieograniczonej swobody. Regulamin jest częścią umowy i należy go czytać, ale przedsiębiorca wciąż ma obowiązek komunikowania podstawowych warunków oferty w sposób rzetelny i niewprowadzający w błąd. Nie można zbudować reklamy wokół jednej informacji, a następnie oczekiwać, że drobniejszy lub mniej wyeksponowany zapis całkowicie odwracający jej praktyczny sens rozwiązuje problem.

Ta zasada jest dzisiaj jeszcze ważniejsza niż kilkanaście lat temu. Współczesny użytkownik potwierdza dziesiątki regulaminów, polityk prywatności i warunków subskrypcji. Firmy posiadają całe zespoły projektantów UX analizujących, gdzie umieścić przycisk, jaki nadać mu kolor, jak sformułować komunikat i co zrobić, żeby zwiększyć liczbę konwersji. Jeśli przedsiębiorca potrafi optymalizować interfejs do dziesiątych części procenta, trudno poważnie traktować argument, że sposób pokazania ceny i zobowiązania nie ma znaczenia.

Pobieraczek jako pradziadek dzisiejszych pułapek subskrypcyjnych

Mechanizm z końca pierwszej dekady XXI wieku wcale nie zniknął. Zmieniły się głównie produkty. Dzisiaj zamiast dostępu do Usenetu można dostać trzydniowy test aplikacji mobilnej, generator CV, narzędzie do konwersji PDF, serwis z horoskopem, test osobowości albo usługę wykorzystującą sztuczną inteligencję. Formularz prosi o kartę „wyłącznie do weryfikacji”, bezpłatny okres kończy się po kilku dniach, a następnie konto zostaje obciążone drogą subskrypcją miesięczną albo roczną. Regulamin formalnie opisuje wszystko poprawnie, ale projekt strony robi wiele, żeby użytkownik zauważył wielkie „0 zł”, a nie małe „299 zł po zakończeniu okresu próbnego”.

Pobieraczek wyróżniał się przede wszystkim tym, że działał na wcześniejszym etapie dojrzewania polskiego internetu i stał się jednym z pierwszych naprawdę masowych przykładów konfliktu pomiędzy tym, co użytkownikowi wydaje się, że właśnie kliknął, a tym, co przedsiębiorca uważa, że użytkownik właśnie prawnie zamówił. Dzisiaj konsumenci są bardziej świadomi, prawo dotyczące usług cyfrowych i zawierania umów na odległość mocno się rozwinęło, a organy nadzoru znacznie częściej analizują wzorce interfejsów. Mechanizm psychologiczny pozostał jednak dokładnie ten sam.

Czego nauczył nas Pobieraczek.pl?

Pierwsza lekcja brzmi: „darmowy okres próbny” nie oznacza automatycznie braku zobowiązania. Zawsze trzeba sprawdzić, czy po okresie próbnym umowa zamienia się w płatną usługę, w jaki sposób można z niej zrezygnować, czy opłata pobierana jest automatycznie i na jaki czas zawierany jest kontrakt. Jeszcze ważniejsze jest sprawdzenie, czy rejestracja sama w sobie nie oznacza zawarcia odpłatnej umowy.

Druga: wezwanie do zapłaty nie jest wyrokiem sądu. To, że przedsiębiorca napisze w wiadomości o komorniku, rejestrze dłużników czy postępowaniu karnym, nie oznacza, że wszystkie te konsekwencje automatycznie nastąpią ani że samo roszczenie jest zasadne. Między e-mailem przedsiębiorcy a prawomocną egzekucją istnieje cały proces prawny, w którym można kwestionować istnienie i wysokość zobowiązania. Pobieraczek świetnie wykorzystywał fakt, że dla wielu konsumentów słowo „komornik” działa znacznie szybciej niż wiedza o postępowaniu cywilnym.

Trzecia: nie należy podawać fałszywych danych jako sposobu ochrony przed podejrzaną usługą. Jeśli strona nie budzi zaufania, lepiej z niej po prostu nie korzystać. W przypadku Pobieraczka zmyślone dane stały się dodatkowym elementem presji, ponieważ przedsiębiorca wykorzystywał je później w komunikacji dotyczącej potencjalnych konsekwencji prawnych.

Czwarta lekcja przeznaczona jest dla przedsiębiorców: nawet formalnie rozbudowany regulamin nie naprawi marketingu, który tworzy w głowie klienta zupełnie inny obraz produktu. Jeżeli setki lub tysiące ludzi niezależnie rozumieją ofertę w dokładnie ten sam błędny sposób, problem może znajdować się nie tylko w ich nieuważności, ale również w sposobie zaprojektowania komunikacji.

I wreszcie piąta: strach jest jednym z najskuteczniejszych narzędzi sprzedaży i windykacji. Pobieraczek nie potrzebował żądania kilku tysięcy złotych. Wystarczyło niespełna sto złotych i przekonanie odbiorcy, że alternatywą może być sąd, komornik albo nawet odpowiedzialność karna. Dla wielu osób najtańszym rozwiązaniem emocjonalnym było po prostu zapłacenie.

Dziś Pobieraczek.pl jest przede wszystkim reliktem starego polskiego internetu, ale mechanizm, który rozsławił jego nazwę, wcale nie umarł. Zmieniły się strony, urządzenia, przepisy i sposoby płatności. Wielki napis „ZA DARMO” nadal potrafi działać dokładnie tak samo. A najdroższy przycisk w internecie wciąż może wyglądać jak zwykłe „Zarejestruj się”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *